Werken met het Interactive WhiteBoard


Onderwijs Centraal nr. 9, april 2007
Remco Vos
De VU zal steeds meer studenten gaan tellen die tijdens hun schooljaren hebben kennisgemaakt met het Interactive WhiteBoard (IWB ). Wat is de didactische meerwaarde van deze ICT-toepassing? We vroegen het aan docent wiskunde in opleiding Saskia Kuneman. Zij heeft zich in het kader van haar praktijkonderzoek in die vraag verdiept. Hét item van de Nationale Onderwijs Tentoonstelling (NO T) van dit jaar (januari 2007) was het Interactive WhiteBoard (IWB ). Steeds meer scholen in het voortgezet en vooral ook primair onderwijs gaan over tot de aanschaf van IWB ’s. Enkele scholen lopen voorop en hebben al elk lokaal hiermee uitgerust, waardoor het klassieke (zwarte) schoolbord uit de school is verdwenen. Andere scholen zitten nog in een pilotfase, zij bekijken nog bij welke vakken het gebruik van een IWB meerwaarde biedt. Struikelblokken zijn op dit moment vaak de kosten (ca. 3.500 euro voor een complete set, bestaande uit computer, beamer, board en software), en de onbekendheid van docenten met het gebruik ervan en de mogelijke toepassingen. Toch zullen veel studenten die op de VU komen studeren, al kennis hebben gemaakt met deze ICTtoepassing. Voor de vraag wat nu de didactische meerwaarde is van het gebruik van een IWB in het voortgezet onderwijs, gaan we te rade bij drs. Saskia Kuneman, in opleiding voor haar eerstegraads lesbevoegdheid wiskunde bij de lerarenopleiding van het Onderwijscentrum. Saskia heeft praktijkonderzoek gedaan naar de vraag of de motivatie en werkhouding van leerlingen verbetert, als de docent wiskunde een IWB gebruikt. Zij ontwikkelde daartoe een lessenserie, die ze heeft uitgevoerd in 3 en 4 vwo van het Willem de Zwijgercollege in Bussum.


Waarom heb je gekozen voor het gebruik van een IWB?
“Als beginnend docent wiskunde heb ik soms moeite om de leerlingen bij de les te houden. Zodra ik me omdraai, om bijvoorbeeld een grafiek op het bord te tekenen, gaan leerlingen met elkaar kletsen. Het kost dan veel energie om ze er weer bij te krijgen. Door hiervoor een IWB te gebruiken, win ik kostbare lestijd en houd ik beter contact met mijn leerlingen. Daarbij ziet een schoolbord er voor leerlingen natuurlijk ongelooflijk saai uit, terwijl een IWB prachtige grafische en interactieve mogelijkheden biedt. Bovendien: als we een docent als professional serieus nemen, moet die toch ook instrumenten van deze tijd kunnen gebruiken, in plaats van steeds terug te moeten vallen op een schoolbord dat sinds de achttiende eeuw nauwelijks is veranderd?”


Hoe gebruik je het IWB in je lessen?
“Vaak begin ik met een korte, prikkelende vraag om de voorkennis te peilen en de aandacht bij het onderwerp te krijgen. Dat doe ik meestal met gebruik van PowerPoint - ondersteund met videofragmenten of afbeeldingen - op het IWB . Daarna is een interactieve klassikale uitleg mogelijk, met steeds korte verwerkingsopdrachten. Bij alle ICT-toepassingen die ik laat zien, kan ik overal op het IWB aantekeningen schrijven om de uitleg te verduidelijken. Mijn indruk is dat leerlingen door het gebruik van een IWB actiever bij de lessen betrokken zijn en dat de lestijd effectiever wordt benut. Al met al is de aandacht per les ongeveer twintig minuten gericht op het IWB , de overige tijd wordt gebruikt voor het maken van opdrachten.”


Wat heb je onderzocht en wat zijn de uitkomsten?
“Ik heb in mijn lespraktijk onderzocht wat de effecten van het gebruik van een IWB zijn op werkhouding en motivatie van mijn leerlingen. Hiertoe heb ik video-opnames gemaakt van leerlingen in een derde en vierde klas vwo, zowel tijdens les- Saskia Kuneman, docent wiskunde in opleiding OnderwijsCentraal, Nummer 9, mei 2007 18838-1 NB OND centraal 9.indd 6 25-04-2007 18:02:02 7 Wat is een Interactive WhiteBoard? Interactive WhiteBoards (IWB ’s) zijn er van verschillende aanbieders. Globaal gezien werken ze met een drietal principes:
  • positiebepaling van een speciale pen door sonar;
  • drukgevoelig bord;
  • elektromagnetische positiebepaling.
De eenvoudigste vorm is positiebepaling, het activeren van programma’s en schrijven met vingeraanraking. Alle systemen maken gebruik van een pc waarop de software wordt geïnstalleerd en een beamer voor de projectie. Binnen het IWB zijn alle toepassingen mogelijk die ook in de normale computer aanwezig zijn, bijvoorbeeld PowerPointpresentaties, internetapplicaties, video en filmpjes, etc. Het ‘verslepen’ en kopiëren van programma’s naar het IWB is relatief eenvoudig. In de les aangepaste en bewerkte ‘bladen’ kunnen digitaal worden opgeslagen en bijvoorbeeld via Blackboard aan de studenten worden getoond. sen met een schoolbord als tijdens lessen met een IWB . De verschillen heb ik geanalyseerd. Ook hebben alle leerlingen uit deze twee klassen een enquête ingevuld. Tot slot heb ik twee collega-docenten wiskunde over hun ervaringen met IWB geïnterviewd. Uit de videoanalyse blijkt dat de aandacht van de leerlingen bij gebruik van een IWB beter bij de les blijft. Dit wordt bevestigd door de uitkomsten van de enquête: een duidelijke meerderheid is het eens met de volgende stellingen:
  • het tempo van de les met IWB vind ik beter dan dat van de les met schoolbord en krijtje;
  • De lesstof komt met IWB duidelijker over dan met school bord en krijtje;
  • Het IWB houdt mijn aandacht beter vast dan schoolbord en krijtje;
  • Een les met IWB motiveert mij meer dan een les met schoolbord en krijtje.
De interviews met collega-docenten wiskunde bevestigen de positieve werking van het gebruik van IWB in de lessen. De docenten zeggen dat ze met het IWB onderwerpen beter kunnen uitleggen, omdat de ondersteunende wiskundeprogramma’s meer mogelijkheden bieden dan het traditionele schoolbord, en omdat ze altijd even kunnen teruggrijpen op eerdere uitleg. Wel nuanceren de docenten de gesignaleerde toename van de motivatie van leerlingen: die raken ook weer gewend aan het IWB .”


Kost het voorbereiden van de lessen veel extra tijd?
“Dat valt erg mee, maar het hangt natuurlijk af van de ‘computervaardigheid’ van de docent. Zelf gebruikte ik altijd al de computer bij het voorbereiden. Voordeel is nu dat ik in de les niet alles nog een keer hoeft over te schrijven. Natuurlijk kost het iets meer tijd om aantrekkelijke presentaties te maken en de mogelijkheden van IWB optimaal te gebruiken. Maar daar staat de tijdwinst in de les tegenover, en de mogelijkheid om de ontwikkelde lesmaterialen aan te aanpassen - zelfs al tijdens de les - en te hergebruiken.” Hoe algemeen is het gebruik van IWB op jouw school? “Het Willem de Zwijgercollege heeft op dit moment nog maar één IWB voor de hele school. Het betreft een proefproject bij wiskunde. Die proef is gunstig verlopen. Binnenkort gaat de school nog acht IWB ’s aanschaffen, vooral voor gebruik bij de bètavakken. Hiervoor zijn goede toepassingsprogramma’s voorhanden, om de lessen te ondersteunen. Op dit moment wordt niet voor alle schoolvakken de meerwaarde van het gebruik van een IWB gezien. De investeringskosten zijn ook te hoog om alle leslokalen ermee uit te rusten. Overigens is het IWB niet meer dan een nuttig hulpmiddel bij mijn lessen. Het gaat nog steeds om de inhoud van de les, en de bekwaamheid van de docent.”
Het is duidelijk dat het gebruik van IWB ’s bij het ontwerpen en uitvoeren van lessen aandacht vraagt binnen het curriculum van de lerarenopleiding. Want nu de aanwezigheid van een IWB in leslokalen steeds gangbaarder wordt in het voortgezet onderwijs, zullen docenten in opleiding ook moeten leren hoe ze hier didactisch verantwoord gebruik van kunnen maken. Zal het gebruik van een IWB in het onderwijs zich de komende jaren ook uitbreiden naar het academisch onderwijs? Deze vraag legden we voor aan Silvester Draaijer, adviseur ICT en Onderwijs bij het Onderwijscentrum.
“De ontwikkelingen in het gebruik van dergelijke nieuwe ICT-toepassingen, ook in het academisch onderwijs, gaan natuurlijk door”, vertelt Silvester. “Binnen de VU is nu een aardige slag gemaakt met de installatie van beamers in collegezalen. Docenten kunnen er wat dat betreft van uitgaan dat zij altijd hun PowerPoint, cursuswebsite of andere relevante digitale informatie kunnen tonen. In hoeverre er op korte termijn prioriteit zal worden gegeven aan de aanschaf van IWB ’s boven andere nieuwe ICT-ontwikkelingen is ook een budgettaire overweging van de verschillende faculteiten. Op de FEW is al overgegaan tot installatie van een ‘IC-wall’ voor gebruik bij het onderwijs en onderzoek. Dat gaat nog wel wat verder dan een ‘standaard’ IWB .”